Rechten van ongedocumenteerden
Tot de jaren negentig konden mensen zonder geldige verblijfspapieren gewoon meedraaien in onze samenleving. Dit veranderde door de inwerkingtreding van de Koppelingswetten.
Vanaf dat moment is het hebben van een rechtmatige verblijfsstatus een voorwaarde om aanspraak te kunnen maken op (sociale) voorzieningen. Mensen zonder papieren zijn dus uitgesloten van uitkeringen, zoals de bijstand, toeslagen en verstrekkingen op grond van de AWBZ (langdurige geestelijke gezondheidszorg, verpleeghuizen, enzovoort) en hebben geen toegang tot de formele arbeidsmarkt en de woningmarkt.
Hoewel het verblijf van mensen zonder papieren (nog) niet strafbaar is gesteld, betekent dit nog niet dat een persoon zonder geldige papieren hier mag verblijven. Volgens de Vreemdelingenwet moet iemand zonder papieren Nederland uit eigen beweging verlaten. Doet diegene dat niet, dan kan iemand worden gedwongen terug te keren naar het land van herkomst. Diegene kan in afwachting hiervan in bewaring worden gesteld. Deze vreemdelingenbewaring mag maximaal achttien maanden duren en de grondrechten moeten gerespecteerd worden.
Een individu zonder een rechtmatige verblijfsstatus heeft dus geen recht op sociale voorzieningen. Dit alles staat in art. 10 lid 1 VW2000. Op deze regel bestaat echter een aantal uitzonderingen. Mensen zonder een verblijfsvergunning hebben wél recht op:
- Rechtsbijstand
- Onderwijs
- Gezondheidszorg
- Opvang
Stichting LOS heeft voor de ongedocumenteerden in het Engels een uitgebreid overzicht gemaakt van de rechten van ongedocumenteerden.
https://www.stichtinglos.nl
https://www.basicrights.nl/basic-rights-nl-2/
Strafbaarstelling, detentie, rechtsbijstand
ROS heeft voor de mensen zonder verblijfspapieren een speciale broekzak-folder gemaakt over hun rechten en hoe te handelen als ze staande worden gehouden door bijvoorbeeld de politie. De inhoud van deze folder is gebaseerd op die van Control Alt Delete.
Dit is een onafhankelijke organisatie die zich inzet voor eerlijke en effectieve rechtshandhaving en tegen etnisch profileren en buitenproportioneel geweld.
Verblijf zonder geldige documenten is in Nederland geen strafbaar feit. Mensen zonder geldige verblijfspapieren kunnen wel in vreemdelingendetentie worden gezet. Bij vliegveld Zestienhoven zit bijvoorbeeld zo’n detentiecentrum. Dit doet de overheid ter voorbereiding van hun uitzetting.
Ongedocumenteerden hebben het recht om zich juridisch te laten bijstaan. Zij kunnen aanspraak maken op gesubsidieerde rechtsbijstand. Dit betekent dat de advocaat voor de kosten een toevoeging kan aanvragen bij de Raad voor rechtsbijstand.
Voor eenvoudige vragen kunnen mensen zonder verblijfspapieren terecht bij het juridisch loket Rotterdam.
Bij ROS werken professionele en vrijwillige hulpverleners die mensen zonder papieren juridisch kunnen ondersteunen en/of kunnen doorverwijzen naar de juiste instantie. Men kan hiervoor naar het spreekuur komen.
Bijvoorbeeld:
- De burgemeester kan in een stad ‘veiligheidsrisicogebieden’ aanwijzen. Dat moet gepubliceerd worden in het gemeenteblad. Elke gemeente gaat daar verschillend mee om; bijna heel Rotterdam is al jarenlang veiligheidsrisicogebied. In een veiligheidsrisicogebied mag de politie controleren op wapens.
- De politie mag in een veiligheidsrisicogebied niet controleren op identiteit. Maar ze mogen het wel altijd vragen. Je mag dan Nee zeggen, het makkelijkst is een beleefde vraag: ‘Mag ik ook weigeren?’ of: ‘Is dit een vraag of een vordering?’ Een vordering moet je opvolgen.
- De politie mag wel om een identiteitsbewijs vragen ‘als dat redelijkerwijs nodig is voor de uitvoering van haar taak’. In de praktijk is dit vaak wanneer er een verdachte situatie is of bij overtredingen. Maar het is een brede definitie die dus veel ruimte geeft.
- De politie mag elk voertuig altijd aanhouden in het kader van de Verkeerswet en het rijbewijs van de bestuurder controleren. Vaak wordt geprobeerd om ook documenten van inzittenden te controleren; dat mag je weigeren (maar de politie mag het wel vragen).
Onderwijs
Minderjarigen zonder verblijfsvergunning hebben recht op onderwijs (art.10 lid 2 VW2000) totdat ze achttien jaar zijn. Als ze hun opleiding voor hun achttiende verjaardag zijn gestart, mogen ze die afmaken. Na hun achttiende verjaardag mogen zij zich niet inschrijven voor een nieuwe opleiding. Een andere beperking is dat stage niet is toegestaan; dit wordt gezien als arbeid. Hierdoor kunnen veel jongeren hun opleiding niet afsluiten met een diploma.
Lees meer:
Prof. dr. R. van Schoonhoven: Ongedocumenteerd en toch naar school?
Agnes Knoes: Informatie over leerlingen zonder verblijfsstatus
ROS steunt Dreamers
Dreamers zijn Nederlandse jongeren zonder de juiste verblijfspapieren. Jongeren die tijdens hun vormingsfase al in Nederland wonen; dus vaak al een langere tijd – al dan niet hun hele leven. Ze spreken Nederlands, hebben hier vrienden en hebben Nederlands (basis en/of middelbaar) onderwijs gevolgd. Kortom, ze zijn hier geworteld en Nederland is hun thuis.
Wat Dreamers niet hebben is perspectief: ze mogen niet werken en na hun 18e vervalt bovendien hun recht om aan een nieuwe opleiding te beginnen. Door hun verblijfsstatus lopen ze vast in het Nederlandse systeem. Via een opleiding naar een baan is voor Dreamers bijna een onmogelijke route. Dreamers verliezen zo kostbare jaren van hun leven, juist in de leeftijdsfase dat zij hun leven moeten opbouwen en hun talenten kunnen ontplooien.
Dreamers dromen van een leven zoals hun leeftijdsgenoten mét papieren. Mee op schoolreis, een (wit) bijbaantje vinden, studeren, stagelopen, dromen najagen, een vak beoefenen en uiteindelijk een baan vinden om de kost mee te verdienen. Ofwel: een normaal leven opbouwen en meedoen aan de samenleving.
ROS werkt nauw samen met de Dreamers en zet zich in voor jongeren zodat ze in ieder geval hier hun diploma(‘s) kunnen halen.
Gezondheidszorg
Rijksvaccinaties
Vrouwen in verwachting vanaf 22 weken en kinderen t/m 18 jaar die in Nederland wonen hebben recht op het Rijksvaccinatieprogramma.
Medisch noodzakelijke zorg
Het recht op medisch noodzakelijke zorg is één van de uitzonderingen die te vinden is in art. 10 lid 2 VW2000. In art. 122 a van de Zorgverzekeringswet (Zvw) is omschreven wat onder medisch noodzakelijke zorg wordt verstaan. Hierbij wordt verwezen naar art. 11 van de Zvw. In dit artikel staat voor welke zorg de verzekeraars een zorgplicht hebben. Dit komt er op neer dat de zorg die in het basispakket van de zorgverzekering zit, onder noodzakelijke medische zorg valt. Daarnaast verstaat art. 122 a Zvw onder medisch noodzakelijke zorg de zorg welke valt onder de Wet langdurige zorg (Wlz). Een arts bepaalt of er sprake is van medisch noodzakelijke zorg.
Een probleem is dat een individu zonder papieren geen ziektekostenverzekering kan afsluiten. Het uitgangspunt is dat een individu zonder papieren zelf de kosten van de medisch noodzakelijke kost betaalt, maar wanneer dit niet mogelijk is dan kan de zorgaanbieder onder bepaalde voorwaarden aanspraak maken op een vergoeding bij het CVZ (College van zorgverzekeraars). Sinds januari 2009 is het CVZ op grond van art. 122 a van de Zorgzekeringswet (Zvw) verantwoordelijk voor het verstrekken van bijdragen aan zorgaanbieders die inkomsten derven op grond van het verlenen van medisch noodzakelijke zorg aan mensen zonder papieren. Hieronder kunnen zowel direct toegankelijke zorg zoals de huisarts en verloskundigen en niet-direct toegankelijke zorg, zoals ziekenhuizen en GGZ-instellingen vallen. Bij de direct toegankelijke zorg ontvangt de zorgverlener 80% van de oninbare vordering en bij niet-directe zorg worden de kosten alleen vergoed indien de betreffende zorginstelling een overeenkomst met het CVZ heeft gesloten.
Erasmuspaspoort
ROS verstrekt tijdens haar spreekuur het Erasmuspaspoort. Hiermee kunnen mensen zonder verblijfspapieren – en dus zonder een zorgverzekering – naar de dokter of verloskundige als dat noodzakelijk is. Zij hoeven niet voor de zorg te betalen.
Lees meer:
CAK: Regeling onverzekerbare vreemdelingen
Kennispoort Verloskunde: Verloskundige zorg aan ongedocumenteerde vrouwen
Opvang (BBB en LVV)
Door de inwerkingtreding van de koppelingswet zijn mensen zonder papieren uitgesloten van basisvoorzieningen en gemeenten en hebben dus geen recht op maatschappelijke opvang volgens de Nederlandse wet. Echter, gemeenten werden geconfronteerd met gevolgen van deze wetgeving. Zij voelden zich genoodzaakt op humanitaire en/of openbare veiligheidsgronden maatregelen te treffen zodat zij deze mensen toch toegang tot onderdak en voedsel konden geven. Dit leverde een spanning op tussen gemeenten en het Rijk. Dit conflict leidde, na aanleiding van een uitspraak van het Europees Comité voor Sociale Rechten van de Raad van Europa (Verblijfblog) waarin bepaald is dat Nederland basisvoorzieningen dient aan te blijven bieden aan mensen zonder papieren, uiteindelijk tot de Bed-Bad-Brood-regeling en die in 2020 is omgezet in de Landelijke Vreemdelingen Voorzieningen (LVV).
Dit betekende dat vanaf 1 januari 2020 mensen zonder papieren alleen op opvang konden rekenen wanneer zij bereid waren om mee te werken aan hun eigen vertrek naar land van herkomst. Opvang en ondersteuning in een Landelijke Vreemdelingen Voorzieningen kon aan een individu ontzegd worden als hij of zij langer dan twee weken niet serieus meewerkt aan terugkeer. Echter, het kabinet Schoof maakte een einde aan de financiering van de LVV in 2025. De gemeenten Amsterdam, Utrecht en Eindhoven besloten hier mee door te gaan, maar de gemeente Rotterdam beëindigde de financiering van deze regeling.
Rechtszaken
Op woensdagochtend 28 januari diende in Rechtbank Rotterdam de rechtszaak die advocaat Pim Fischer van fischer advocaten uit Assen heeft aangespannen namens 23 mensen zonder papieren tegen de afschaffing van de LVV per 1 januari 2025. “In deze rechtszaak staat de vraag centraal: kon de minister de zogenaamde bed-bad-broodregeling zomaar van de ene op de andere dag afschaffen. Op vrijdag 24 april was de uitspraak in de rechtzaak. Volgens de rechtbank had de minister de opvang van 16 vreemdelingen in de Rotterdamse LVV niet mogen beëindigen. De minister moet zorgen dat deze mensen, ook al verblijven ze onrechtmatig in Nederland, niet in een onmenselijke situatie terechtkomen. Zogenaamde ‘situatie van zeer verregaande materiële deprivatie’ door de beëindiging van hun opvang.
Minder goed nieuws is er voor vier andere vreemdelingen die in de LVV verbleven, voor hen geldt dat de rechtbank heeft geoordeeld dat de minister wél voldoende heeft gewaarborgd dat zij niet in een ‘situatie van zeer verregaande materiële deprivatie’ terecht zullen komen. In deze gevallen heeft de minister namelijk wél voorzien in een concreet opvangalternatief, namelijk de Vrijheidsbeperkende Locatie (VBL) in Ter Apel.
Het Rijk is tegen de uitspraak bij de Raad van State in hoger beroep gegaan. Deze zaak dient op 10 november 2026. Wordt vervolgd.
Strafbaarstelling en detentie
Lees meer:
- Die vreemdelingenbewaring gaat lang niet altijd zoals bedoeld. Mensen zitten langer in bewaring, de omstandigheden zijn niet goed. Het Meldpunt Vreemdelingendetentie is een initiatief van het Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt; het heeft tot doel de leefomstandigheden in vreemdelingendetentiecentra te verbeteren
- Ondanks dat bewaring niet bedoeld is als straf, vindt vreemdelingenbewaring plaats onder hetzelfde regime als dat van strafrechtelijke gedetineerden. Dit blog beschrijft het huidige regime omtrent het vasthouden van vreemdelingen voor terugkeer en wat voor effecten de nieuwe wet zal hebben op deze situatie
- Dr. Mr. Wendy Guns, voorzitter van het bestuur van ROS, heeft in het Nederlands Juristenblad (2025/2616) een artikel geschreven met de titel: Waar barrières tot toegang tot zorgstructuren worden opgeworpen. Het Nederlandse migratiebeleid staat opnieuw in het teken van vergaande maatregelen om de asielinstroom te beperken. Met de invoering van het amendement Vondeling 1 en de toevoeging van artikel 108a aan de Vreemdelingenwet 2000 wordt verblijf zonder een rechtmatige verblijfsstatus niet alleen strafbaar gesteld, maar ontstaat ook onzekerheid over de positie van hulpverleners. Het is de vraag of deze strafbaarstelling verenigbaar is met nationale en internationale verplichtingen. In dit artikel vind je een analyse van deze kwestie in het licht van fundamentele rechten op medische zorg en opvang en de mogelijke gevolgen voor kwetsbare groepen in de samenleving. [pdf]
- Amnesty International heeft een rapport over de rechten van mensen zonder verblijfsrecht opgesteld
- De detentie van vreemdelingen in Nederland voldoet volgens Amnesty International niet aan internationale standaarden. Amnesty doet sinds 2008 onderzoek naar vreemdelingendetentie in Nederland en publiceert daarover geregeld rapporten. Het beeld dat opstijgt uit de rapporten is somber: detentie is meestal onnodig, duurt vaak veel te lang en de detentieomstandigheden hebben een strafrechtelijk karakter. Het opsluiten van vreemdelingen staat daardoor op gespannen voet met de mensenrechten.
- Woordenboek van het migratierecht is samengesteld door de sectie migratierecht van de Vrije Universiteit Amsterdam. Zij voorziet actuele migratierechtelijke thema’s van toelichting op Verblijfblog.nl
- Bij het Detentiecentrum Rotterdam (Rotterdam The Hague Airport), gelegen aan de Portelabaan 7, worden vreemdelingen vastgehouden die niet in Nederland mogen verblijven en in afwachting zijn van uitzetting. Elke eerste zondag van de maand is er een wake bij het detentiecentrum om schaamte en onvrede te uiten over het Nederlandse vreemdelingenbeleid. En om de mensen in bewaring te laten horen dat ze niet vergeten worden. Deze wake wordt georganiseerd door ROS, MARA, Samen010 en SKIN Rotterdam
Als het blijkt dat mensen niet uitgezet kunnen worden, bijvoorbeeld omdat het land van herkomst degene niet wil opnemen of omdat het land niet meer bestaat, worden de ongedocumenteerden op straat gezet met wat geld en het adres van Pauluskerk Rotterdam. Dat heet in de volksmond ‘klinkeren’. Wil je meer weten over de wake en/of acties? Bel naar 010-4116085.
